Mavi Göğün Altında: Türklerin Kadim İnancı "Gök Tengri"

Tarihin derinliklerinde, Orta Asya’nın uçsuz bucaksız bozkırlarında doğan ve Türklerin ruhuna işleyen bir inanç sistemi: Gök Tanrı (Tengricilik). Bu sadece bir din değil, aynı zamanda evreni, doğayı ve insanı anlamlandırma biçimidir. Peki, bu inanç nereden geldi ve temelinde ne yatıyor?

1. Köken ve Etimoloji: "Tengri" Ne Demek?

"Tengri" kelimesi, eski Türkçede ve Moğolcada "Gök" anlamına gelir. Ancak bu kelime sadece fiziksel gökyüzünü değil, aynı zamanda "İlah" ve "Tanrı" kavramını da karşılar.

Bu inancın başlangıcı yazılı tarihten çok daha eskiye, Tunç Çağı'na kadar uzanır. Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar döneminde devletin resmi inancı haline gelmiştir. Özellikle Orhun Yazıtları'nda bu inancın izleri çok nettir. Bilge Kağan şöyle der:

"Üze kök tengri asra yagız yir kılındukda, ekin ara kişi oglı kılınmış." (Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisi arasında insanoğlu yaratılmış.)

Burada görüldüğü gibi, Tengri her şeyin yaratıcısı ve mutlak hakimidir.

2. İnancın Temelleri: Tek Tanrı mı, Şamanizm mi?

Sıkça karıştırılan bir konuyu netleştirelim: Tengricilik, Şamanizm değildir. Şamanizm (Kamlık), ruhlarla iletişime geçen din adamlarının (Kam/Şaman) yaptığı ritüeller bütünüdür. Tengricilik ise bu ritüelleri de kapsayan çatı inanç sistemidir.

Tengricilik inancının temel yapı taşları şunlardır:

a) Tek ve Mutlak Yaratıcı: Kök Tengri

İnancın merkezinde "Kök Tengri" (Mavi Gök) vardır. O, yaratıcıdır, sonsuzdur ve şekilsizdir. Putları veya heykelleri yapılmaz çünkü o zaten başınızı kaldırdığınızda gördüğünüz sonsuz maviliktir.

b) Üç Katlı Evren Anlayışı

Evren üç bölümden oluşur:

1. Gök (Yukarı Dünya): Aydınlık alemdir. İyilik yapan ruhlar ve koruyucu güçler buradadır. Başında Ülgen (İyilik Tanrısı) bulunur.
2. Yer (Orta Dünya): İnsanların yaşadığı dünya.
3. Yeraltı (Aşağı Dünya): Karanlık alemdir. Başında Erlik Han bulunur. Ancak Erlik Han "Şeytan" değil, daha çok cezalandırıcı ve yeraltının efendisidir.

c) Doğaya Saygı (Yer-Su Ruhları)

Tengricilikte her şeyin bir ruhu vardır. Dağların, nehirlerin, ağaçların ve ateşin... Doğaya zarar vermek, suyu kirletmek "Gök'ün gazabını" çekmek demektir. Bu yüzden eski Türkler doğayla savaşmaz, onunla uyum içinde yaşardı.

3. Mitolojik Figürler: Umay Ana ve Kut Anlayışı

Gök Tengri tek yaratıcı olsa da, ona yardımcı olan kutsal güçler vardır:

• Umay Ana: Doğumun, bereketin ve çocukların koruyucusudur. Bugün hala kullanılan "Umay gibi korusun" sözü buradan gelir.
• Kut Anlayışı: Hükümdara (Kağan'a) devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Buna "Kut" denirdi. Eğer hükümdar halkına iyi bakmazsa, Tanrı kutu geri alırdı ve o hükümdar devrilirdi.

4. Ritüeller ve Günümüze Yansımaları

Tengricilikte tapınak kültürü yoktur; ibadethane doğanın kendisidir. Yüksek dağ tepeleri Tanrı'ya en yakın yerler sayıldığı için kutsaldır.

İlginç olan şu ki, İslamiyet'i kabul ettikten sonra bile Türkler bu eski alışkanlıklarını terk etmediler. Bugün farkında olmadan yaptığımız pek çok hareket Tengricilikten gelir:

• Tahtaya Vurmak: Kötü ruhlar duymasın diye ağaçtaki iyi ruhu uyandırmak.
• Gidenin Arkasından Su Dökmek: Su gibi aziz (temiz) gidip gelmesi için suyun ruhuna dua etmek.
• Kurşun Dökmek / Nazar Boncuğu: Kötü ruhlardan (nazar) korunma ritüelleri.
• Çaput Bağlamak: Dilek dilemek için ağaçlara bez bağlamak, doğa ruhlarından yardım istemektir.

Gök Tanrı inancı, Türklerin sadece dini değil, aynı zamanda bozkır yasasıydı. Adaletli olmayı, doğaya saygıyı, ataya hürmeti ve cesareti emrediyordu. Bugün modern dünyada bile, gökyüzüne bakıp ferahladığımızda, aslında genlerimizde taşıdığımız o binlerce yıllık "Kök Tengri" huzurunu hissediyoruz.